3 november 2014 – WIM VAN DER ELST

3 november 2014 – Wim van der Elst

‘Dames en heren,

Ik wil u een paar observaties voorleggen:
– 100 jaar geleden begon de Eerste Wereldoorlog
– ik ben vorige maand verhuisd
– journalisten zijn niet meer nodig –
Wie nu een causaal verband verwacht tussen die drie feiten, moet ik u teleurstellen. Maar het brengt wél wat lijn in het verhaal die ik u wil voorleggen.
Geschiedenis in een notendop: een Servische nationalist schiet in juni 1914 een Oostenrijkse prins dood, en dat leidde tot de Eerste Wereldoorlog. Allemaal op school geleerd, maar het is wat kort door de bocht. De verhoudingen waren ingewikkeld in die tijd en er zat een fase tussen. De eerste reactie na de moord in Sarajevo kwam van de machthebbers in die tijd: de adel, de aristocratie. Er werden eisen gesteld aan de Servische regering, genoegdoening geëist, er werd vooral gemobiliseerd om die eisen kracht bij te zetten. Mobilisatie was toen ‘het spel van de adel’.
We leren op school niet dat Servië ongeveer al die eisen heeft ingewilligd. De Eerste Wereldoorlog had niet gehoeven. Waarom begon die dan wel? Omdat er een nieuw fenomeen was ontstaan in de wereld: het massamedium de krant, die breed die mobilisaties en dat wapengekletter onder de aandacht bracht van de bevolkingen. Een fenomeen waar de aristocratie van 1914 geen moment rekening mee had gehouden. En voor ze ’t wisten was er een beweging op gang gekomen die niet meer te stuiten was, en was Wereldoorlog I een feit. Honderd jaar en een paar maanden geleden begon die.
Wat heeft dat met mijn verhuizing te maken? Alleen dit: dat ik bij het inpakken en opruimen van de boekenkasten het proefschrift tegenkwam van luitenant-kolonel Dr. Spits over ‘De metamorfose van de oorlog in de 19de en 20ste eeuw’. En die invloed van de massamedia zoals hij die beschrijft, zet je aan het denken als je je realiseert hoe enorm die invloed in de jaren daarna is gegroeid tot vandaag de dag aan toe.
Regeringen zagen dat snel in – ook, en juist, regeringen van zeer bedenkelijke signatuur. Een van die regeringen had ooit zelfs een minister voor Propaganda. De vrije pers moest aan de leiband, journalisten moesten een regeringsinstrument zijn, in dienst van oorlogsrechtvaardiging. Dat leidde weer tot een ondergrondse pers, en verschillende kranten zijn daaruit voortgekomen die nog altijd bestaan: Trouw en het Parool.
Leiden massamedia altijd tot oorlog? Nee, ook omgekeerd werkt het. In de jaren zestig werd televisie het nieuwe massamedium. Filmnieuws was er al, in de bioscoop, en dan zág je wat je al eerder in de krant had gelezen of op de radio had gehoord. Maar televisie bracht het nieuws – aanvankelijk nog niet live, maar wél heel indringend – thuis op de bank. En toen het gehuil van gewonde Amerikaanse soldaten in de veldhospitalen in Vietnam regelrecht die
huiskamers binnenkwam, leidde dat tot een massale weerstand tegen die oorlog, en kon Henry Kissinger gaan praten met zijn Noord Vietnamese collega Le Duc Tho over een beëindiging. Televisie heeft dat teweeggebracht!
Tot in de jaren negentig van de vorige eeuw heeft die situatie zich gehandhaafd: massamedia – vooral televisie – bepaalden de meningsvorming. Televisie werd met de mogelijkheden van satellieten ook steeds actueler, de eerste Golfoorlog begin jaren ’90 was live te zien bij Peter Arnett van CNN vanuit Bagdad.
De rolverdeling was toen nog ongewijzigd duidelijk: journalisten brachten het nieuws, de kijkers/luisteraars/lezers zaten thuis op de bank en consumeerden het. Tegelijkertijd werd er wat reclame tussendoor gestrooid, zodat die in één hap kon worden meegenomen. Maar toen kwam er weer een nieuw massamedium, en dat heeft onze nieuwsvoorziening volstrekt op z’n kop gezet.
We hebben er 100 jaar over gedaan, maar de massa en de media zijn nu gescheiden. Met de komst van internet en zgn. social media als Twitter zijn professionele journalisten niet meer nodig om het nieuws te brengen – wie het eerst bij een nieuwsfeit is, zet dat op  Facebook, Twitter of Instagram, en dat wordt op hetzelfde moment wereldwijd bekeken.
Twitter, acht jaar oud, maakte een enorme groei door, onder meer door snelle verslaggeving na rampen en andere actualiteiten, zoals de noodlanding van US Airways-vlucht 1549, de vliegtuigcrash van Turkish Airlines bij Schiphol en de ongeregeldheden na de presidentsverkiezingen in Iran in juni 2009. Regimes in Tunesië, Egypte en Libië sneuvelden
toen hele volksstammen elkaar vonden via twitter.
De afgelopen drie maanden zijn er 12 miljoen Twitteraars bijgekomen – in acht jaar tijd zijn bijna 300 miljoen mensen op de wereld gaan twitteren. Ze keken afgelopen kwartaal 181 miljard keer naar hun Twitter-tijdlijn. In Nederland zijn ongeveer twee miljoen actieve twitteraars. De waarde van het bedrijf Twitter werd in 2011 al geschat op zo’n 8 miljard
dollar. Dat is al weer geschiedenis en het einde is voorlopig niet in zicht. Twitter is een ongehoord massamedium, en daar horen grote aantallen bij:
– In 2009 werd een 73 jaar oude man een regelrechte hit op Twitter doordat zijn zoon zijn dagelijkse gemopper via Twitter met 250.000 belangstellenden deelde (“Shitmydadsays”). Inmiddels heeft hij bijna twee miljoen volgers.
-Sockington is een Amerikaanse kat met een eigen Twitteraccount. De eigenaar plaatst sinds 2007 regelmatig tweets over de belevenissen van het beestje. Sockington heeft nu anderhalf miljoen volgelingen.
-De Nederlandse pornoactrice Bobbi Eden – ik hoorde over haar bij Umberto Tan – tweette tijdens het wereldkampioenschap voetbal in 2010, dat als Nederland het WK zou winnen, ze bij al haar followers … ‘mondeling examen’ zou doen. Dit zorgde voor een fenomenale stijging van haar aanhang. Uit puur mededogen heeft het Nederlands elftal toen de finale verloren. Ziehier de macht en invloed van één tweetje.

Dames en heren,
Als 50 jaar geleden in Azië een kip doodging, was dat sneu voor de kip – nu denken we een uur later aan miljoenen doden door vogelgriep en wordt het vliegverkeer stilgelegd. Als 50 jaar geleden een bank in Amerika teveel geld uitleende en dat niet terugkreeg, ging die bank failliet – naar voor die bank maar het leidde niet tot een wereldrecessie.
Massamedia hebben geleid tot oorlog en vrede, maar staan nu ook zonder beperking in dienst van het bedrijfsleven – waar militaire termen overigens ook niet schaars zijn. Gebruik die media dus in uw marketingoffensieven en –aanvalsplannen.
Leer twitteren – al is het maar om mee te kunnen doen tijdens het jaarlijks symposium van EnergiekAlmelo, woensdag 26 november in de Beethovenzaal aan de overkant. Meldt u daarom snel – op www.energiekalmelo.nl