WIM VAN DER ELST

Wim van der Elst

‘Als je twee stellingen, die beide waar zijn, samenvoegt – volgt daar dan opnieuw een ware stelling uit?

Voorbeeld: kennis is macht. We gaan nu even niet precies definiëren wat ‘macht’ is – we zijn het erover eens dat de stelling op z’n minst een kern van waarheid bevat.
Tweede stelling: macht corrumpeert, want het zijn sterke benen die de weelde kunnen dragen. Geef iemand méér bevoegdheden, méér macht dus, en het gaat een keer mis. Die stelling geef ik u voor wat het waard is – maar nu:

Kennis is macht, en macht corrumpeert, dus: kennis corrumpeert. Kennis leidt tot zedelijk bederf. Als dat waar zou zijn, zou dat geen gunstig beeld scheppen van onze samenleving die immers een kenniseconomie is en dus een gecorrumpeerde maatschappij zou zijn.

Er waren tijden dat de massa arm en dom moest worden gehouden. Dat vond althans de heersende elite, die over geld en kennis beschikte. Met geld konden soldaten – brute macht – worden gehuurd, en met de kennis werd een rechts- en staatssyteem in stand gehouden die die macht legitimeerde. Het heeft al met al toch wat eeuwen geduurd voor we staan waar we nu staan: in een kennisrijke, gedemocratiseerde  samenleving waar internet alle kennis toegankelijk maakt en open legt.

Dat maakt ons geweldig knap – althans in potentie, want twitter, de Klaagmuur van de Gele Raaf en de samenstelling van de Tweede Kamer maken duidelijk dat er nog veel missiewerk valt te verrichten…

Maar laten we niet afdwalen: we hebben in onze samenleving enorm veel kennis ontwikkeld en verzameld, we hebben fantastische vindingen gedaan die ons leven veraangenamen en zelfs verweken, en het einde is niet in zicht want de menselijke fantasie, die kennis ontwikkelt, is ongebreideld. Het is daarbij de moeite waard om te constateren waar die kennis zich ophoopt en welke risico’s dat met zich meebrengt. En daar wil ik het vanmiddag ‘ns even met u over hebben, want als kennis leidt tot bederf, kun je er niet genoeg van weten.

Waar vinden we kennis? Die vinden we uitgedrukt in taal. In teksten. Schrijven is hét middel om kennis door te geven, en dus lezen scholieren en studenten vele jaren zich het eelt op het netvlies om al die kennis in het hoofd te krijgen. Ha! Waar vinden we kennis dus nog meer? In hoofden! En de weg terug geldt ook: in hoofden wordt kennis ontwikkeld, en via de handen vindt die kennis zijn weg naar teksten die weer door generaties scholieren en studenten moeten worden geabsorbeerd. Wat een geweldige kringloop!

Ik neem u nu even mee terug zo’n 67 jaar terug in de tijd, naar 1945, en wel naar 5 mei 1945. De Bevrijdingsdag. Laten we zeggen: het bevrijdingsjaar, of nog beter: het begin van de bevrijdingstijd, want er werd wat afgevrijd. Gevolg: de geboortegolf.  De Babyboomers, over wie het misverstand bestaat dat deze generatie kort na de oorlog is geboren. Maar dat is niet zo, die geboortegolf heeft tot eind van de jaren 60 geduurd! Er is geen ander land in Europa met zo’n lange en grote naoorlogse geboortegolf als Nederland.

De introductie van de anticonceptiepil, maakte het vanaf de jaren zestig opeens mogelijk om het krijgen van kinderen veel beter te regelen. De welvaart nam toe, de sociale zekerheid verving de noodzaak van veel kinderen die later voor je konden zorgen. Kortom: het kindertal daalde aanzienlijk en bleef stabiel op een aantal dat kennelijk nu gewenst is: niet meer dan twee kinderen die we goed willen opleiden en voorbereiden op het leven als volwassenen. Iets dat gepaard gaat met aanzienlijke kosten. Ondertussen zitten we vandaag de dag wel ruim onder het ‘vervangingsniveau’ – de bevolking krimpt. Die krimp zal volgens demografen voorlopig aan de orde blijven, we komen voorlopig niet boven het vervangingsniveau! Consequentie:  Nederland zal rekening moeten houden met een onvermijdelijke vergrijzing door die bevolkingsdaling.

We moeten daar rekening mee houden in onze woningbouwprogramma’s, onze sociaal verzekeringsstelsel – we moeten af van dat omslagsysteem waardoor weinigen voor velen moeten betalen, en u ziet dat we het ook niet redden met twee of drie jaartjes langer werken – we moeten 25 jaar langer werken willen we onze AOW op de huidige wijze betaalbaar houden, want zolang duurde die geboortegolf. Waar toen een berg was, is nu een kuil, en kuilen, daar val je in, je kunt je er niet aan optrekken voor houvast.

Maar terug naar het begin, want er is nog iets waar we rekening mee moeten houden: wat gebeurt er met al die kennis en ervaring die nu in de hoofden en handen van al die babyboomers zit? Heeft u in uw onderneming een evenwichtige leeftijdsopbouw en wordt er aan kennismanagement gedaan? In veel gevallen betekent zo’n beleid dat er tijdig een opvolger wordt gezocht voor iemand die na 40 jaar trouwe dienst met pensioen gaat. Zo iemand krijgt een horloge en een enveloppe met inhoud, en hij wordt bij de poort uitgezwaaid, maar pas op: hij neemt veel mee – hij gaat er vandoor met het belangrijkste kapitaal van uw bedrijf: zijn kennis en ervaring!

Natuurlijk heeft hij die opvolger het een en ander verteld, maar die opvolger kan in een maandje of zo niet de ervaring van 40 jaar absorberen. Bovendien heeft die opvolger een heel andere arbeidsethos – die blijft geen 40 jaar! Die vraagt: what’s in it for me? Hij informeert naar z’n quality time en vertrekt als hij bij een andere werkgever een BMW als leasebak krijgt in plaats van die VW Golf bij u. En gaat u dan op internet kijken als u een probleem heeft in de zaak? En hoe komen die oplossingen dan bij Google? Iemand zal het toch ergens op het net moeten zetten!? Iemand zal voor teksten moeten zorgen?

Dames en heren, u ziet in deze grafiek, zó van internet gehaald, dat we de komende jaren heel hard moeten werken aan het borgen van onze kennis en ervaring. Een nieuw specialisme dient zich daarmee aan, vastlegging, zekerstelling van kennis en ervaring, en we zullen wel moeten want kennis = macht, en macht corrumpeert, leidt tot verval omdat deze macht zich heeft genesteld in hoofden en handen die een keer tegen u zeggen en gebaren: ik hou er mee op, bye bye, zwaai zwaai! En het laatste dat u wilt is dan met lege handen terug zwaaien … ‘